marzec'68

Marzec'68 w kartotekach SB

W 1968 r. Służba Bezpieczeństwa dysponowała dobrze rozwiniętym i sprawnie funkcjonującym pionem ewidencji operacyjnej. W Centrali działał w ramach Biura „C” MSW, a w jednostkach terenowych w Wydziałach „C” KWMO. Wprowadzona w dn. 2 lipca 1960 r. instrukcja pracy operacyjnej nr 03/60 pozwalała sprawnie gromadzić i przetwarzać informacje dotyczące „figurantów” – osób będących w operacyjnym zainteresowaniu SB, czy wykorzystywanych źródeł.

Jednakże wydarzenia Marca `68 uświadomiły SB, że w kraju pojawiły się nowe zagrożenia i należy zwrócić uwagę na zagadnienia związane z osobami i środowiskami o postawach „prosyjonistycznych”.

Uznano, że najwłaściwszą i sprawdzoną metodą dotarcia do zgromadzonych informacji i ich sprawnego udostępniania będą kartoteki pomocnicze, które pozwalały SB przeszukiwać zasób w sposób tematyczny. Właściwie prowadzone kartoteki pomagały w pracy operacyjnej, pozwalały na kontrolę działalności „figurantów”, odtwarzanie powiązań pomiędzy osobami i środowiskami, rozpoznanie metod pracy „figurantów” oraz prognozowanie i zapobieganie możliwym wydarzeniom. Wyodrębnienie tych zagadnień i stworzenie nowych działów tematycznych odpowiadających zaistniałej sytuacji społeczno-politycznej pozwalało również opracowywać dane w sposób dający wyobrażenie o skali zjawisk zachodzących w tych środowiskach i ich częstotliwości. Takie opracowanie informacji dawało też SB możliwość planowania dalszych działań oraz racjonalnego przydzielania do ich wykonania posiadanych zasobów i środków operacyjnych, chociażby środków potrzebnych do inwigilacji tych osób i środowisk. Dodatkową korzyścią z istnienia sprofilowanych zbiorów danych było zdecydowanie szybsze dotarcie do właściwych materiałów, a co za tym idzie przygotowania precyzyjniejszych odpowiedzi dla jednostek zajmujących się pracą operacyjną.

W wyniku pracy archiwistów byłego Biura „C” MSW, w oparciu o zgromadzony materiał archiwalny, powstały następujące kartoteki pomocnicze związane z szeroko pojętymi wydarzeniami Marca 1968 r.

- Zatrzymani Marzec `68;

- Osoby o postawach prożydowskich;

- Osoby przechodzące w sprawach śledczych;

- Wyjazdy emigracyjne do Izraela;

- Syjonizm.

Pierwsza z kartotek, „Zatrzymani Marzec `68”, zawiera informacje o osobach biorących udział w wydarzeniach marcowych. Na kartach ewidencyjnych E-14 i S-26 umieszczano szczegółowe dane osobowe oraz zapisano, w układzie chronologicznym, informacje o ich działalności. Szczególną uwagę zwrócono na kompletność danych oraz na odtworzenie ich powiązań z innymi osobami czy środowiskami. Odnotowywano również fakty związane z aresztowaniem, śledztwem oraz sygnaturami materiałów archiwalnych. Informacje zawarte kartach z tego zbioru są kompilacją danych z różnego rodzaju pomocy ewidencyjnych oraz prowadzonych spraw operacyjnych. W przypadku orzeczenia kar w stosunku do „figuranta” zamieszczano informacje o orzekającym organie oraz o wysokości kary.

Przykładowe karty E-14 z kartoteki „Zatrzymani Marzec 68” dot. Jacka Kuronia

Przykładowa karta S-26 z kartoteki „Zatrzymani Marzec 68” dot. Adama Michnika

Kartoteka „Osoby o postawach prożydowskich” zawiera informacje o osobach, które interesowały się oraz komentowały bieżącą sytuację polityczną i gospodarczą w kraju i za granicą. Czujność SB wzbudzały komentarze i uwagi dotyczące zarówno wojny sześciodniowej, wydarzeń marcowych w Polsce, jak i oceny roli PZPR oraz ZSRR. Najczęściej spotykanym zapisem jest tu adnotacja: „Zajął stanowisko proizraelskie”. W wielu przypadkach adnotacje na kartach są obszerne (z podaniem źródła informacji) i zawierają cytaty z wypowiedzi osób tu ewidencjonowanych. Forma tych zapisów wskazuje na wykorzystanie przy tworzeniu tego zbioru informacji z doniesień tajnych współpracowników z materiałów operacyjnych SB (spraw operacyjnego sprawdzenia, spraw operacyjnego rozpracowania itp.). W kręgu zainteresowania znajdowały się osoby sprawujące kierownicze stanowiska lub mające wpływ na większe grupy osób lub środowiska. W wielu przypadkach gromadzono informacje o tzw. „osobach przechodzących w sprawie” często bez pełnych danych personalnych i dopiero w trakcie działań operacyjnych weryfikowano prawdziwość doniesień oraz w miarę możliwości uzupełniano dane osobowe.

Przykładowe karty z kartoteki "Osoby o postawach prożydowskich”

Kartoteka „Osoby przechodzących w sprawach śledczych” składa się z kart E-59 na których zawarto dane personalne „figurantów” oraz ich adresy zamieszkania. Na rewersach kart umieszczono szczegółowe informacje w jakich materiałach związanych z wydarzeniami Marca '68 znajdują się adnotacje dotyczące osoby wymienionej na awersie. Dawało to możliwość dotarcia do informacji znajdujących się zarówno w zakończonych jak i aktualnie prowadzonych sprawach. Tworzono również w ten sposób mapę powiązań pomiędzy osobami rozpracowywanymi przez SB.

Przykładowe karty z kartoteki „Osoby przechodzące w sprawach śledczych” dot. Adama Michnika i Jacka Kuronia

Kartoteka „Wyjazdy emigracyjne do Izraela” składa się z kart, na których odnotowywano dane personalne osób, ich adres zamieszkania oraz informacje dotyczące wyjazdu za granicę. Zamieszczano miejsce i charakter wyjazdu oraz wydane dokumenty. W przypadku osób biorących udział w wydarzeniach marcowych opisywano ich działalność oraz wskazywano materiały będące źródłem podawanych informacji. Archiwiści b. Biura „C” MSW wykorzystywali do tworzenia tego zbiory danych już wcześniej zebrane informacje, czego dowodem jest wykorzystywanie kart z kartoteki „Osoby o postawach prożydowskich”.

Przykładowe karty z kartoteki "Wyjazdy emigracyjne do Izraela" dot. Aleksandra Forda

W kartotece „Syjonizm” ewidencjonowano osoby i sprawy związane z zagadnieniami uznanymi za związane ideologią syjonistyczną i państwem Izrael. Zachowany oryginalny zastawnik kartoteczny zawiera pojęcia jakie uwzględniano przy wypełnianiu kart EO-130. Ponadto odnotowywano wszelkie informacje o ww. kontaktach „figuranta”, jego pełne dane osobowe oraz dane o posiadanych materiałach archiwalnych. Każdą z odnotowywanych osób starano się przypisać do określonego zagadnienia, tj. „Syjonizm”, „Szpiegostwo”, „Emigracja do Izraela” itp. Dane były zbierane na podobnych zasadach jak w przypadku wcześniej opisywanych kartotek.

Przykładowe karty z kartoteki "Syjonizm"

Wydarzenia Marca 1968 r. miały wpływ na przyspieszenie prac związanych z wdrożeniem w Służbie Bezpieczeństwa elektronicznych baz danych. W efekcie prac powstała baza „Magister”, która zawierała informacje o osobach z wyższym wykształceniem. Dane do systemu były dostarczane przez polskie uczelnie wyższe oraz przez ok. 60 tys. zakładów pracy zatrudniających osoby z wyższym wykształceniem.

W kolejnej bazie opracowanej od 1970 r. na potrzeby Służby Bezpieczeństwa – Zintegrowanym Systemie Kartotek Operacyjnych (ZSKO) przyjęto rok 1968 jako datę graniczną, od której informacje o działalności „figuranta” opisywano szczegółowo. Wydarzenia mające miejsce przed 1968 r. opisywano skrótowo, ograniczano się do najistotniejszych. Było to związane z metodyką pracy Służby Bezpieczeństwa. Wcześniejsze zagadnienia dotyczące np. zwalczania podziemia niepodległościowego przestawały być w centrum zainteresowania SB, ich wysiłek był ukierunkowany na rozpracowanie bieżących zagadnień społeczno-politycznych.

Informacje zawarte w kartotekach pomocniczych dotyczących wydarzeń Marca 1968 r. były wykorzystywane w bieżącej pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa. W przypadku jeśli „figurant” pozostawał nadal w operacyjnym zainteresowaniu, po roku 1968, dane w nich zawarte były uzupełniane i aktualizowane. Na podstawie adnotacji na kartach wiemy, że takie aktualizacje miały jeszcze miejsce w latach 80-tych, wiele lat po wydarzeniach marcowych.

Na dzień dzisiejszy nie jesteśmy w stanie ocenić pierwotnej wielkości wytworzonych wówczas kartotek pomocniczych. Podlegały one tym samym zasadom wykorzystania co inne zbiory dokumentów, w toku bieżącej pracy archiwiści b. Biura „C” brakowali niepotrzebne karty lub włączali je do innych kartotek. Sama forma fizyczna materiałów związanych z tym zagadnieniem świadczy o tym, że pomoce te tworzono pod presją czasu i w związku z konkretnym zapotrzebowaniem wykorzystując już dotychczas posiadane informacje. O pośpiechu świadczy m.in. to, że do zapisania informacji wykorzystywano różnorodne wzory kart, które pierwotnie nie były do tego celu przeznaczone.

Na chwilę obecną kartoteki pomocnicze, przechowywane w zasobie Archiwum IPN, posiadają następującą wielkość:

Lp.

Nazwa kartoteki

Metraż

1.

Zatrzymani marzec 68

0,4 mb.

2.

Osoby o postawach prożydowskich

1,2 mb.

3.

Osoby przechodzące w sprawach śledczych

4 mb.

4.

Wyjazdy emigracyjne do Izraela

4,2 mb.

5

Syjonizm

0,35 mb.

oprac. Wiesław Kaczmarczyk, Archiwum IPN

do góry